ZORAKILIĞIN QİYMƏTİ

Hər dəfə evdə öldürülən bir qadın gördükdə,  dəyər sistemimizdə qırılan bir zəncir görürəm…. Mehriban Zeynalova.

Elə zamanədə yaşayırıq ki, hər şeyə qiymət qoyulur. Neftin qiyməti, qazın qiyməti, ağacın qiyməti, qızılın qiyməti və nələrin nələrin qiyməti.

Odur ki, məsələlərə konseptual yanaşma sərgiləmək istəyəndə, onun qiymət meyarı ilə ölüclməsinə ehtiyacı duyulur.

Elə bu ehtiyaca istinadən zorakılığın qiymətindən yazmaq qərarına gəldim 

Beynəlxalq qanunvericilik.

«Qadınlara münasibətdə zorakılıq» anlayışı qadına cinsi, fiziki və psixoloji zərər və əzab gətirən, cinsi əlamət daşıyan istənilən zorakılıq aktını və ya bu aktların olunma təhlükəsini, istər şəxsi, istərsə də ictimai həyatda azadlıqdan məcburi və ya könüllü məhdudiyyətlərini özündə əks etdirmək anlayışını daşıyır. (Qadınlara qarşı zorakılığın aradan qaldırılması haqqında Bəyannamə BMT-nin Baş Məclisi tərəfindən 20 dekabr 1993-cü ildə qəbul edilmişdir. Qətnamə 48/104)

Qadınlara münasibətdə zorakılıq, aşağıdakı halları əhatə edir, lakin onlarla məhdudlaşlmır. (Maddə 2)

a) ailədə baş verən fiziki, cinsi və psixoloji zorakılıq, o cümlədən döyülmə, ailədə qızlara qarşı olan cinsi məcburetmə aktları, cehizlə əlaqədar olan zorakılıq, qadınların məcburi şəkildə ərləri tərəfindən zorlanması, qadınların cinsi orqanlarının zədələnməsi və qadınlara zərər gətirən digər ənənəvi üsullar, nigahdan kənar zorakılıq, istismar ilə bağlı zorakılıq;

 b) ümumilikdə cəmiyyətdə baş verən fiziki, cinsi və psixoloji zorakılıq, o cümlədən işdə, təhsil müəssisələrində və digər yerlərdə zorlama, cinsi məcburetmə, cinsi əlaqəyə təhrik; həmçinin qadın alveri və fahişəliyə məcburetmə;

 c) dövlət tərəfindən yol verilən və saxtakarlıqla yanaşılan fiziki, cinsi və psixoloji zorakılıq.

«Qаdın hüquqlаrının pоzulmаsı» аnlаyışı: cinsi аyrı-sеçkililik prinsipi əsаsındа qоyulаn hədlər, məhdudiyyətlər və qаdаğаlаr kimi dərk еdiləcəkdir. Bunlаrın məqsədi siyаsi, iqtisаdi, sоsiаl, kmədəni, sivil və hər hаnsı digər bir sаhədə аilə vəziyyətindən аsılı оlmаyаrаq qаdınlаrın hüquqlаrının və аzаdıqlаrının tаnınmаsını və yа bu hüquq və аzаdlıqlаrdаn qаdınlаrlа kişilərin  hüquq bərаbərliyi prinsipi əsаsındа istifаdə еdilməsini məhdudlаşdırmаq və yа hеçə еndirməkdir” (Qаdınlаrа  münаsibətdə ayrı sеçkiliyin bütün  fоrmаlаrının arаdаn  qаldırılmаsı   hаqqındа Kоnvеnsiy Fəsil  I. Maddə 1)

Milli sterotiplər…

Adətən el arasında belə fikir var ki, ərlə arvadın savaşı, yaz yağışıdır. Bu məslələrə müdaxiləni,  ətlə dirnaq arasına girmək kimi qiymətləndirərək agrı verəcəyini deyirlər. Bəzən isə, ər arvadı, döyər də, sevər də deyirlər. Kişinin qadına (ər arvadı qardaş bacını, ata qızı və s.) qarşı etdiyi fiziki, psixoloji, iqtisadi zorakılığını dəsətəkləyən kifayət qədər el misalları və atalar sözləri var ki, zorakılıqdan irəli gələn iqtisadi zərərin hesablanması bəlkə də gülünc görünə bilər.

Amma…

Amma beynəlxalq aləm belə düşünmür.  Onlar ərlə arvad, ana ilə bala, qardaşla bacı arasında baş verən fiziki mənəvi, iqtsadi zədələri qiymətləndirir. Hətta bunalrın hökumətin büdcəsinə vurdugu zərəri  belə hesablayır.

Məsələn, Niderlandda zorakılığıa məruz qalmış şəxslərə il ərzində 151  milyon avro, Isveçrədə 260 milyon avro, Finlandiyada 101 milyon avro, Isveçdə 3300 milyon avro, İspaniyada 2.356,8 milyon avro,Danimarkada 70 milyon avro, Fransada 2.5 milyon avro, ABŞ- da 5.8 milyon dollar, Avstraliyada 13.6 milyon dollar  hökumət xərcləyir.

İngiltərə təcrübəsində isə belədir. İl ərzində baş verən məişət zorakılığı hallraında qeydə alınmış ümumi məsrəf 5.5 milyon funt sterlinqdir və bu məbləği aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

  • Fiziki və əqli sağlamlıq üçün – 1.6 milyon funt sterlinq
  • Cinayət işləri – 1.2 milyon
  • Sosial xidmət – 268 milyon
  • Sığınacaq xərcləri – 185.7 milyon
  • Mülkiyyət hüququ ilə bağlı -366.7 milyon
  • Iqtisadi imkanarla bağlı dəyən zərərin aradan qaldırılması xərcləri – 1.8 milyon   

Keçmiş MDB dövlətləri arasında Belarusiyada aparılan araşdırmalara görə, ölkədə zorakılığın qiyməti 1 125 471 milyon dolları əhatə etdiyi müəyyən olunmuşdur. Aparılan hesablama rəsmi statistikaya əsaslanmışdır. Belə ki, Belarusyada 2006 cı ildə məişət zorakılığı zəminində rəsmi qeydiyyata alınan şəxslərin sayı  2734 nəfəri təşkil etmişdir. Qeyd edilən iqtisadi zərər  məhz 2734 nəfərə çəkilən xərcələrə uygun hesablanmışdır. Təqdim edilən iqtisadi qiymətləndirmə iki yöndə, birbaşa və dolayısı yolla xərclənmiş maliyyəyə istinad edir.

Belarusyada aparılan araşdırmalara görə hökumətin bütövlükdə  bir məişət zorakılığı faktına görə çəkdiyi xərc-883882 belarus manatını təşkil edir.

 Məişət zorakılığı qurbanı olmuş qadına bir başa çəkilən xərcin məbləği isə – 155000 belarus manatını təşkil edir.

Lakin xərclər bir neçə formada – qısamüddtəli və uzunmüddətli ola bilər.

Birinci hal, yəni qısamüddətli xərclər fiziki, mənəvi və digər formaların nəticəsində alınan zədədlərin aradan qaldırılmasına yönəlmiş xərclərdir. Lakin uzunmüddətli xərclər dedikdə əmək fəaliyyətinin dayadırılması nəticəsində istehsala dəyən zərəri nəzərdə tutur. Hazırda yuxarıda qeyd edilən dövlətlərin hesablamalrında, təkcə, məişət zorakılığının qurbanlarına çəkilən bir başa xərclər, o cümlədən qurbanlarla işləyən mütəxəssislər- hüquq mhafizə orqanları, məhkəmə, tibb, sosial müəssislər və s ilə yanaşı,  dolayı xərclər də diqqət mərkəzində dayanır. Bu da istehsala dəyən zərərdir. Bu sahədə aparılan bir neçə  araşdırmaya dair misalı diqqətinizə çatdırmaq istərdim.

 Tədqiqatçılar hesab edir ki, zorakılığın insanlara zərərli təsirindən başqa, onun cəmiyyətə vurduğu zərər daha böyükdür. Zorakılıq  iqtisadi yük, itirilmiş məhsuldarla yanaşı sosial xidmət sahərində xidmətlərə təlabatı artırır.

Hindistanda aparılan araşdırmalar zamanı müəyyən edilmişdir ki, fiziki zorakılıqdan zərərçəkmiş qadınların 13% -i hər zorakılıq hadisəsindən sonra 7 iş günü əmək faliyyəti ilə məşğuı ola bilmir. 11% isə ev işləri ilə məşğul ola bilməyib.

ABŞ-ın Çikaqo ştatında aparılan tədqiqatın nəticələri göstərmişdir ki,  fizki və psixoloji zorakılıqla mütamadi üzləşən qadınar iş yerlərini tez-tez dəyişməli olur və ya işsiz qalır. Çünki onlar, keçirdikləri sters və əzabın nəticəsində öz işlərinin öhdəsindən gələ bilmir.

Manaquada (Nikaraqua) aparılan oxşar tədqiqatların nəticəsinə görə isə, zorakı münasibətə məruz qalan qadınlar digər qadınlara nisbətdə 46% az gəlir əldə edir. Çünki, onlar tez- tez iş fəaliyyətini  dayandırmalı və ya iş yerlərini itirməli olurlar.

Problemə konseptual yanaşma sərgiləmək üçün,  ilk növbədə qadınlara qarşı zorakılığın yaş mərhələləri üzrə xüsusiyyətinə[1] nəzər yetirək.

       Bütün həyat mərhələlərində qadınlara qarşı zorakılığın xüsusiyyətləri
1 Körpəlik Hamiləlik dövründə qız uşaqlarının abortu, yeni doğulmuş qız uşaqlarının öldürülməsi, mənəvi və cinsi həqarət, qida və tibbi yardıma  qeyri-bərabər imkanlar.
2 uşaqlıq Erkən nikahlar, qadınların cinsi orqanlarında onları şikəst edən əməliyyatlar, qohumlar və yadlar tərəfindən cinsi zorakılıq və psixoloji rişxənd, ələ salma, qida və tibbi yardıma qeyri bərabər imkanlar, uşaq fahişəliyi və pronoqrafiyası
3 Yekinlik yaşı Sevdiyi və gorüşdüyü şəxs tərəfindən goruş  zamanı zorakılıq, qitisadi asılılıq imkanlarından istifadə edərək cinsi münasibətlərə təhrik etmə, cinsi toxunulmazlıgının pozulması, inset, zoralama,iş yerində seksual təhrik, ər tərfindən arvadının zoralnamsı, məcburi fahişəlik və pronoqrafiya, qadın alveri, məcburi hamiləlik.
4 Reproduktiv yaş əri və ya portnyoru tərəfindən zorakılıq, ər tərfindən arvadının zorlanması, cehizə görə qəddar münasibət və öldürmə, partnyorun öldürülməsi, pisxoloji rişxənd, iş yreində seksual təhriklər, seksual toxunmalar, zorlama, məcburi fahişəlik və pornoqrafiya, qadin alveri, əlil qadınlara qarı sui istifadələr.
5 Ahıl yaşda Seksual  toxunmalar, psixoloji rişxəndlər, fiziki zorakılıq.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı tərəfindən cinsi partnyor tərəfindən edilən zorakılıqla bağlı  müəyyən edilmiş anlayışda deyilir: “cinsi münasibətlər çərçivəsində  yaşayan tərəflərdən birinin digərinə qarşı törətdiyi  fiziki, psixoloji və seksual davranış zorakılıqdır. Belə davranış növlərinə aşağıdakılar  daxil edilə bilər:

  • fiziki təcavüzün formaları- şapalaqlar, zərbə, yumruq, təpiklər və döymə, öldürmə;
  • psixoloji zorakılıq — qorxutmadır və daimi alçalmadır;
  • məcburi cinsi əlaqə və seksual məcburiyyətin başqa formaları;
  • nəzarət edən davranışın müxtəlif təzahürləri- məsələn ailədən və dostlardan təcrid etmə, hərəkətlərin (nəzarət) idarə edilməsi, yardım və məlumata çıxışın məhdudlaşdırılması”.

Psixi sağlamlıq

 Avstraliya, Nikaraqua, Pakistan və ABŞ –da zorakılığa məruz qalmış qadınlar arasında aparılan  tədqiqatların nəticələri göstərir ki,  belə qadınlar depresiyadan daha çox əziyyət çəkir, onlarda həyacan və fobiyalar üstünlük təşkil edir. Qeyd edilən tədqiqatın nəticələrinə görə əri və partnyoru tərfindən zorakılığn müxtəlif formaları ilə üzləşmiş qadınlar inithara və özünəqsdə meyillik üzrə yüksək risk qrupuna daxildir. 

Fiziki sağlamlıq

Göründüyü kimi fiziki zorakılıq ağır xəsarətlərə – göyərtilər, çapıqlar, zədələrlə yanaşı, əmək qabiliyyətsizliyi və ölümlə  nəticələnə bilər.  Müxtəlif ölkələrin Milli tədqiqatlar instutularnın əhali arasında aprdığı araşdırmalara görə, 40-72% fazi qadın  həyatının müxtəlif dövrlərində, əri və partnyoru tərfindən fiiki zorakılığa məruz qalır. Fiziki zorakılığa məruz qalmış 43% qadın aldığı zədələrdən Tibb müəsissələrinə müraciət edir, 50% qadın isə aldığı zədələrə görə müvəqqəti əmək fəaliyyətini dayandırır.

Zorakılıq zəminində qazanılmış xəstliklər[2]

Zorakılığın sağlamlığa təsiri.

Geniş həcmli elmi araşdırmalar göstərir ki, əri tərəfindən zorakılğa məruz qalan qadınların sağlamlığında ciddi problemlər olur. Zorakılığın təsirindən yaranan neqativ hallar sağlamlığa dərhal və ya müəyyən müddətdən sonra öz təsirini göstərir. Aşağıdakı cədvəldə xəstəliklərin məcmusu diqqətinizə çatdırlır. Tədqiqatlar göstərir ki, uşaqlıq dövründə və ya sonralar  zorakılğa məruz qalmış qadınların sağlamlığında mövcud olan problemlər, digər qadınlara nisbətdə daha çox üstünlük təşkil edir.

Onlarda:

fiziki fəaliyyətin pisləşməsi;

psixoloji əmin-amanlıq;

zərərli vərdişlərin qazanılması, məsələn siqaret çəkmə, alkoqoıa meyillik, markotik asılılığı kimi vərdişlər gələckdə qadının sağlamlığına daha pis təsir edə bilir;

Cinsi portnyoru tərfindən zorakılıq görmüş qadınların sağlamlığına dəyən zərər
Fiziki Qarın boşluğunun və döş qəfəsinin travmaları
Göylər və çapıqlar (tikiş yerləri)
Xroniki ağrı sindromları
Əmək qabiliyyətinin itirilməsi
fibromioma
Sınıqlar
Mədə bağırsaq pozuntusu
bağırsaqların qıc olma sindromu
açıq yaralar və sıyrıntılar
Görmənin  və eşitmənin pisləşməsi
Fiziki fəaliyyətin məhdudlaşması
Cinsi və reproduktiv təsiri Sonsuzluq
Gnikoloji xəstəliklər
Çanaq hissəsində iltihamblı proseslərin getməs
Hamiləlik dövründə ağırlaşmalar və ya uşağın düşməsi
Cinsi disfunksiya
Cinsi yolla ötürülən xəstəliklər o cümlədən HİV/AİDS
Təhlükəli və fəsadlı abortlar
Arzuolunmaz hamiləlik
Psixoloji  amillər və davranış tərzi Alkoqoldan sui-istifadə və narkotikə meyillik
Depressiya və həyəcan
Qidalanmanın və yuxunun pozulması
Utanc və günah hissi
Fobiyalar və dəhşətli nasazlıqlar
Fiziki laqeydlik
Aşağı özünü qiymətləndirmə
Posttravmatik stress
Psixosomatik nasazlıqlar
Siqaret çəkmə
Inithara meyillik və özünə zərər yetirmə (qəsd)
Təhlükəli seksual davranış ( qorunmamış)
Ölümlə nətcələnmə AİDS-dən ölüm
Hamiləlik və doğuş zamanı ölüm
Qətl
Özünə qəsd, intihar

Hamiləlik dövründə baş verən zorakılıq yalnız qadını deyil, ana bətnində olan uşaq üçün də ciddi fəsadlar törədə bilir. Kanda, Çili, Nikaraquada əhali arasında aparılan sorğuların nəticəsinə görə, 6-15% qadınlar hamiləlik dövründə cinsi və fiziki zorakılığa məruz qalmışlar. ABŞ-da aparılan tədiqatların nəticəsinə görə isə, hamiləlik dövründə zorakılığa məruz qalmış qadınlar 3-11% yaşlı qadınlar, 38 % isə aztəminatlı yeniyetmələr təşkil edir. Hammiləlik dövründə baş verən zorakılığı nəticələri aşağıdakı kimi qeyd edilir:

  • Uşaq salma (düşmə)
  • Tibbi yardıma məcburi  müraciət etmə ( mütamadi tibbi müayinədən keçməmə)
  • Ölü uşağın doğulması;
  • Vaxtında əvvəl doğuş;
  • Dölün zədələnməsi;
  • Dünyaya gətirilən uşağın aşağı çəkidə olması.

Azərbaycanda məişət zorakılığının fəsadlarından  hökumət büdcəsi nə qədər zərər çəkir?

Məişət zorakılığının formaları – fiziki, psixoloji, iqtisadi və cinsi formalarına diqqət etməklə, bu cinyətin daha hansı cinayətlərin  yaranması, formalaşması və genişlənməsi  ilə yanaşı, onun hansı təsrilərə mailk oldğunu, əhatəsini, ölkəyə vurudğu iqtisadi dəyəri  az da olsa araşdıraq.

Bəlkə də, bu fəsadları kifayət qədər diqqətdə saxlamadığımızdan, biz problemin əhatə darəsini real qiymətləndirə bilmirik. Problemin əhatə dairəsinə diqqət edək.

Məişət zorakılığının fəsadaları:

  • Şikəst olmalar, fəaliyyətsilik;
  • Əlliklə bağlı müavinatlar;
  • Küçəyə atılan qadınlar və uşaqlar;
  • Boşanma, əmlak və aliment problemləri;
  • Uşaqların psixi durumu;
  • Küçə uşaqları problemi;
  • Uşaqların istismarı;
  • Məhkəmə, həbs, cinayət aləminə daxil olma;
  • Ölüm halları;
  • Səxsiyyətin deqradadsiyası;
  • Təhsildən yayınma, savadsızlıq;
  • Qeydiyyatsız uşaqlar, qadınlar;
  • Erkən nikahlar;
  • Uşaq və ana ölümü;
  • Fahişəlik;
  • Insan alveri;
  • HİV/AİDS
  • Psixoloji travmalar
  • İntihar və intihara cəhd halları
  • Qadınların sağlamlığında problemlər
  • Fiziki zorakılıq zamanı alınan zədələr (şikəstlik)
  • Qadınların hamiləlik zamanı keçirdiyi stresslər nəticəsində xəstə doğulan uşaqlar
  • Şəxsiyyətin deqradasiyası – yeni keyfiyyətlər: iki üzlülük, yalan, yaltaqlıq
  • Qadın və uşaqların küçəyə atılması
  • Zorakılığın əks təsiri (qadın və uşaqlar tərəfindən)
  • Öldürmə
  • Istehsala dəyən zərər.

Psixoloji mənəvi zorakılıq: xarakterin deqradasiyası- yanalan, ikizülülük, qorxaqlıq, şəxsiyyətin ikiləşməsi,

zərər çəkmiş çəxslər üçün çəkilən xərclərin dəyəri:

*
  • Sığınacaq binası, işçi personalı, geyim, qida  və s. üçün xərclər;
*
  • Mərkəzlər və onlara çəkilən xərclər;
*
  • Tibb personlaının əmək haqqı və dərman pereparatları;
*
  • Polis işçiləri üçün təlimlər, yeni personalın təşkili, bina, avadanlıq, onların əmək haqqı və s;
*
  • Məhkəmə işçiləri üçün təlimlər, əmək haqqı və s;
*
  • Əmək və Əhalinin sosial müdafiəsi işçiləri üçün  tədbirlər və əmək haqqı;
*
  • Ədliyyə Nazirliyinin pentensiar xidmətndə cəzaçəmə müəssisələrində məhbuslara çəkilən xərclər;
*
  • Evdən atılmışlar üçün reinteqrasiya xərcləri ( kirayə xərcləri  və digər);
*
  • Uşaqların ehtiyac və qayğıları üçün proqramlar və s
*
  •  

Qeyd edilən fəsadlar deqiq hesablanarsa bu Azərbaycan Respublikasının büdcəsinə kifayət qədər zərər dəydiyini subuta yetirər. Hesablanmış iqtisadi zərər hökumətin qadına qarşı baş vermiş zorakılığın qarşısını almağa daha dəqiq startegiyalar hazırlamasına təkan verər.

Bütün dünyada bu hesablamalar daha çox  istehsalla bağlı hesablansa da, milli və mənəvi dəyərlərə daha çox önəm verən ölkəmiz əksinə olaraq  məişət zorakılığı zəminində dəyərlərimizə vurulan zərbənin də iqtisadi tərəflərini ölcəcəyinə əminəm.

Çünki,  Hər dəfə evdə öldürülən bir qadın gördükdə, dəyər sistemimizdə qırılan bir zəncir görürüm


[1]http://www.unicef-irc.org/publications/pdf/chapt-5_rus.pdf

[2]http://www.who.int/violence_injury_prevention/violence/world_report/en/full_ru.pdf

Facebook
Facebook
Google+
Google+
http://tamizdunya.com/zorakiligin-qiym%C9%99ti">
Twitter

Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir. Gərəkli sahələr * ilə işarələnmişdir