Mənim ailəm mənim qalamdır….

Ailə ilə bağlı yazanda ingilislərdən bizə keçmiş bir misal  “Mənim ailəm, mənim qalamdır” deyimi yada düşür. Rusalr isə “özgə ailəsi qaranılıq meşəyə bənzər” deyir.  Bu deyimlərə diqqət etdikdə ailənin bir sirr olduğunu düşünürsən. Nədir o sirr? Ailədə baş verən hadislərin  qapalı qalmasımı, ya mistik bir fenomenmi?

Bu yazımda, Azərbaycan Respublikasının Konstitutsiyasına, Ümumdünya insan hüquqları Bəyannaməsinə tapınaraq, onlara hörmət prinsiplərini rəhbər tuturam. Lakin eləcə də, öz subyektiv və obyetiv düşüncələrimi, müşahidələrimi də kənara qoymuram.

Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsində, o cümlədən beynəxlaq sənədlərdə ailə sirrinin yayan şəxslərin cinayət məculiyyəti daşıması xüsusi vurgulanır.

Eyni zamanda, qeyd etdiyim sənədlərdə, bütün tərəflərin bərabərliyi və haqqları tanınır.  Amma bu sənədləri diqqətlə oxuduqda, ailə münasibətlərində sirr üçün əl yeri qalmadığının fərqinə varırsan. Yəni, istənilən şəxs, ailə münasibətlərində baş verən bütün hadisələri ictimailəşdirə bilər.

Porodoksdur deyilmi? O halda mənim ailəm mənim qalamdır anlamı müasir dövrdə heç bir mahiyyət kəsb etmir. Elə insanlar da öz davranışında bunu hər gün nümayiş etdirir. Məsələn kişilər qadınlrı haqqında, qadınlar isə ərləri haqqında ailə münasibətlərində baş verən xoşa gələn və gələməyən hadisələri müzakirə edirlər. İş o yerə çatıb ki, bu münasibətlər TV-lərin əsas mövzu predmetinə çevrilib.

Yuxarıda adlarını qeyd etdiyim sənədlərə başqa gözlə baxdıqda, daha çox qeyri-əxlaqi və qeyri- insani münasibətlərin ailə sirri kimi qorunması anlamınına gəlinməsini qənaiti məndə yarandı. Çünki,  hələ məhkəmə tarixində sevgi və hörməti nümayiş etdirən bir prosesin qapalı keçdiyini görməmişəm. Məhz o məhkəmə prosesləri qapalı keşir ki, orda qeyri-əxlaqi və qeyri-insani münasibətlər baş verir və bu sirrin yayılmamsı üçün hakimlər məhkəmənin qapalı keçməsi qərarını verir.  Təbii ki, cəmiyyəti müxtəlif neqativ və qeyri- əxlaqi normlardan qorumaq üçün, bu cür hadislərin sirr qalması müsbət haldır. Lakin, bu hadislərin təkrarlığının artması nədən xəbər verir? Əgər məsləyə insan haqları kontekstindən baxsaq, o halda həmin sənədlər insan haqlarına hörmət prinsipini təbliğ edir. Lakin, eləcə də qeyd edilir ki, bir şəxsin hüquqları başlanan yerdə digərinin hüquqları bitir. Əslində məsləyə kompleks yanaşılsa, onda qarışılıqlı münasibətlər toplusu fərdi münasibətlərlə əvəzlənir. Mən özümə, sən isə özünə görə yaşamalısan. Mən edtiklərimə görə özüm, sən isə etdiklərinə görə özün cavabdehsən. Bəs onda birgə ailə münasibətlərində hər kəs özünə cavadehdirsə, demək qarşılıqlı öhdəlik anlamı da aradan qalxır.

Yadıma bu il oxudugum bir yazı düşdü. Jurnalist Aynur Elgünəşin qələmə aldığı bu yazıda, 50 ilə yaxın ailə həyatı yaşmış bir qadının hekayətindən söhbət açılmışdı. Yazı çox qısa idi. Amma o yazını oxuyan istənilən şəxs mütəəssir olmay bilmirdi. Yazı bir ailə sirrindən idi. 50 ilə yaxın ailə həyatı yaşamış qadın sən demə, bu illər ərzində bakirə qalıbmış. Lakin o, bütün illəri ərinə sədaqəti və sevgisini itirməyibmiş. Yalnız əri öldükdən sonra, bu sirri öz qonşusuna danışıb. Bu sirrin arxasında ərinə hörmət, sevgi, qarşılıqlı anlaşma, duygu, etibar, sədaqət, nəfs, güvənlik, abır, inam, nüfuz,özünə hörmət kimi çoxlu dəyərlər toplusunu görmək olurdu. Insan haqları kontekstindən baxanda həmin qadın ya boşanmalı, ya da gizli olaraq öz initim dünyasını yaşamalı idi. Çünki, qadın olaraq bu onun haqqı idi. Yaxud insan haqları kontekstindən baxanda öz davranışına özü  cavabdeh idi.  Bəlkə də yazını oxuyanların bir qismi də belə düşünmüşdü: “Çox axmaqlıq edib, gərək öz həyatını yaşayaydı, gərək boşanaydı, gərək kişinin yararsız oldugunu əvvəldən hamıya bildirəydi və s. “ Lakin qadın başqa seçim etmişdi. Ərinin ona güvənini, sevgisini heç nəyə dəyişməmişdi.

Bəlkə sirr dediyimiz elə bu, dəyərlər toplumudur? Elə bu dəyərlər toplumunun bir adamda sığışması mistik bir fenomen deyilmi? O  halda, insan haqlarının təblig etdiyi dəyərlər sisteminə nə daxildir? Yalnız hörmət üzərində qurulan insanın insana hörmət hissi bütün bu dəyərlər sistemini özündə cəmləşdirə bilirmi?

Aşkarıq, şəffaflıq, ictimai müzakirələr gündəmimizdədir. Bu müzakirələr təkcə ictimai münasibətləri özündə əks etdirmir. O ailə münasibətlərinə də kifayət qədər sirayət edib. Hər gün bir ailə faciəsi ilə tanış oluruq. Bəli sensuzra olmaz deyirik. Çünki senzura insan haqarına ziddir. Amma özülüyümzdə dərk edirik ki, hər gün nümayiş edilən ifrat  qüsurlu ailə modeli gözümüzü “deşir”. Biz sirrlər üçün darıxırıq. Biz keçmişlə indini müqayisə edirik. O keçmiş ki, ailədə irearxik bir bölüşmə var idi. Hər kəs bu irearxiyada öz rolunu və yerini bilirdi. Subardinasiya gözlənilirdi. Ailə müqəddəs bir ocaq  idi. Ocağın odu isə məhz müqəddəslik şöləsindən daha gur yanırdı. Yeri  gəlmiş, ailənin məşəlinin gur alovlanmasına təsir edən səbəblərdən biri də, onun üzvlərinin çoxluğu  idi.

Böyük ailə…

Azərbaycanda böyük ailə modeli  XX əsrin sonuna, hətta bu yaxınlara  kimi özünü qoruyub saxlamışdı. Halbu ki, Avorpada  XİX əsrin əvvəlləri, Rusiyada isə  XİX əsrin ikinci yarısında böyük ailə modelini kiçik ailə modelinə öz yerini verimişdi.

1913- cü ildə Rusiyada 98.5 milyon rəsmi nikahın yalnız 3791-i ləğv edilmişdi. Təəssüf ki, Azərbaycanla bağlı dəqiq statistik rəqəm əldə etmək mümkün olmadı.  Amma 2014-cü ilin iki ayı ərzində boşanmalrın fantastik rəqəmi, Azərbaycanda ailə sisteminin ciddi təhlükə altında olduğunu artıq şübhə altında qoymur.

Bu gün kiçik ailə modelinin üstünlüyünü təbliğ edənlər, cidd cəhdlə kiçik ailə modelinin iqtisadi cəhətdən əlverişli olmasını sübut etməyə çalışır. Tək uşağın ailədə bütün imkanlardan bəhrələnmək -təshil, sağlamlıq, asudə vaxtının təşkili və s kimi imtiyazlardan  daha geniş yararalana bilməsini əsas gətirir.

Lakin, az da olsa qorunub saxlanılmış mövcud  böyük ailə nümunələri əksini sübut edir. Həmin ailə nümunələrində uşaqların demək olar ki hamısı ailə təhsil almışlardır. Bu  isə  ona dəlalət edir ki, ailənin bir üzvü digər üzvü üçün yaxşı dəstək və nümunə olmaqla, özündən sonrakı uşaqların da eyni davranışına stimul vermiş olub. Bu halın özlüyündə çox sadə bir sistem  aşkarlanır. Yəni, əgər ailənin bir üzvü təhsildə irəliləyirsə, digərlərinin də təhsilə marağını artırmağa nail ola bilməsi ilə izah edilir.

Yeri gəlmiş qərb ölkələrində son dövrlər böyük ailə modelinə meyillik müşahidə edilir. Doğrudur qeyd edilən ailə modelində vaildeynlər biolaji olmasa da reallıqda böyük ailə modlenin yaranması tendensiyası diqqəti cəlb edir.  Qərb böyük ailə modelinə bir layihə kimi baxır. O bu layihələrə kifayət qədər sərmayə qoyur. O halda, qərb həmin ailə modelinin efektivliyi üzrə tədqiqatlarmı aparır? Məncə hə. Halbuki bu  layihələr daha çox sosial yönümlüdür və əsas qayəsini  mərhəmətlilik, sevgi təbliği təşkil edir.

Lakin, burada da vacib  bir məqama diqqət ayırmaq lazımdır. Eyni DNK dan olmayanların süni doğmalaşdırılması mümkündürmü? Əslində bir çox pedaqoqlar sübut etməyə çalışıblar ki, uşağın düzgün tərbiyəsində, mühitin böyük rolu var. Lakin genetika ilə məşğul olan alimlər isə əksinə sübüt etməyə çalışırlar. Onlar insanın təbiyəsində mühitin yox genlərin əsas aparıcı amil olmasını vurğulayır.

Bu mövzu daha geniş mövzu oldugundan bu detallara varmaq istəmirəm. Lakin, insan haqlarına böyük hörmətlə yanaşan  və praktik insanlarla işləyən  tərəf kimi deyə bilərmi ki, eyni DNK koduna malik olmayanların birgə ailə çərçivəsində yaşaması, verilən tərbiyə və mühitə baxmayaraq əksər halda həmin ailələrin sonu o qədər də ürək açan olmur. Ola bilər başqa ölkələr üçün bu qaəbul edilən və reallaşan bir haldır. Lakin istənilən ölkənin cografiyası, iqlimi, ənənəsi, psixoloji yükü və s kimi amillər var ki, qeyd edilən abeynəxlaq təcrbüənin oldugu kimi tətbiqinə əngəl törədir və onun nəticələri heç də həmin ölkələrdə olduğu qədər effektli olmur.

SOS kəndlər birliyi nümunəsini də uğurlu ailə modlei hesab etmiərm.. Baxmayarıq ki, hazırki dövrdə baxımsız uşaqlar üçün ən yaxşı çıxış yoludur. Lakin, ailədə uşaqların tərbiyəsində yalnız qadının iştirakı kifayət qədər uğurlu deyil. İllər keçdikdən sonra həmin uşaqların taleyi ilə bağlı ayrıça tədqiqatların aparılması, “uğurun” real göstəricisini yəqin ki bizlərə çatdırılacaq. Lakin hazırda Azərbaycnada belə tədqiqatlar aparılmadığından real vəziyyəti qiymətləndirmək imkanından mərhumuq.

Qayıdaq böyük ailə modelinə.

Kişik ailə modelini təbliğ edənlər uşaqların marağının nəzərə alınmasını ön plana çəkir. Uşağın harmonal inkişafı kiçik ailə modelində əsas prioritet götürülür. Bu böyüklərin qənaətidir. Uşaqların rəyi burda kifayət qədər öyrənilməmiş qalır. O halda uşaq hüquqarı harda qaldı? Uşağın kişik ailədə  böyüdüyü və inkişaf etdiyi dövrdə keçirdiyi yalnızlıq hissi və onda irəli gələn şıltaqlıqlara nə ad vermək olar?

Bu gün hər bir ailə öz maddi yüksəlişini təmin etmək üçün gecə- gündüz çalışır. Çünki,ailədə böyüyən uşağı hərtərfli təmin etmək lazımdır. Məşğul valideynləri isə uşağın ruhi vəziyyəti o qədər də narahat etmir. Çünki, sosial gərgin olan valideynin uşağın ruhi vəziyyətini düşünməyə faktiki vaxti belə olmur. Bütün proseslər çox təbii baş verir. Hər kəsin qarşı tərəf üçün kifayət qədər əsaslı orqumenti formalşır. Ərin arvadı, arvadın əri və eləcə də valideynlərin uşaq qarşısıda səsləndirəcəyi orqumentlər. Kiçik ailə modeli- nənələr, babalar, əmilər, dayılar, bibilər, xalalarla yanaşı uşağın ona həmyaş ola biləcyi qardaş və bacılardan da mərhum edir. Uşağın təkliyini, qan qadalı verbal oyunlar, sosial şəbəkələr və ən yaxşı halda dayə əvəz edir. Artıq nəvaziş, istilik, sevgi, qayğı, nəzarət, ünsiyyət kimi vacib psixoloji amillər soyuq münasibətlərlə əvəzlənir. Əvəzində, sənə mobil telefon almalıyıq, seni xaircə aparmalıyıq, səni ödənişlu məktəbdə oxutmalıyıq kimi mesajlar tutur. Yəqin ki, yazını oxuyanlar mənə kifayət qədər oruqment gətirmək istəyində bulunacaq. Məgər üç yaşlı uşağa mobil telefon, ödənişli baxça, məktəbə ödənilənlər  sevginin əlaməti deyilmi, deyəcəklər. Xeyr əizlərim, xeyr. Bu sevgi deyil, bu eqodur. Bu başqalarının önündə yarışmadır. Əgər həqiqətən uşaqlarımızı ürəkdən seviriksə, niyə bədənimizin xarab olmağından qorxub  beş, altı, yeddi, on bir uşaq doğmuruq. Niyə?

Bu yerdə qısa bir haşiyəyə də çıxmaq istərdim. Yaxınlarda dünya şöhrətli rəssamların öz dövründə çəkdiyi qadın obrazlarına nəzər saldım. Leonardo Do Vinçinin madonnaları, Mikelandjelonun freskaları, Rafel Santi, Remrandtin qadın obrazılarında qadınların ətrafında kifayət qədər uşaqlar var idi. Əlavə olaraq qeyd edim ki, həmin qadınlar kifayət qədər də  ətli qanlı  qələmə alınıb. Bu şəkillərdə nəzərmi cəlb edən  maraqlı bir məqam isə, dolu bədənli qadınların bolluq, sağlamlıq, xöbəxtlik simvolu, arıq, çəkisiz qadınların isə xəstəlik və bədbəxtlik simvolu kimi diqqətə çəkilməsidir.

İndi nə baş verir? Dünya modelyerləri eyni ölüçülü paltarları istehsal edir. Bu paltarların ölüçü ylnız 50-55 kg qadınlar üçün nəzrdə tutulur. Odur ki, hazırda bütün dünyada qızğın arqılama prosesi gedir. Hətta bunun üçün qalaq qalaq kitablar və TV proqramlar maliyyələşdirilir.Təbii ki, 55 kg qadının on iki uşaq doğmaq üçün fiziki və mənəvi gücü olmaz.  Nəticədə, bu qədər bollugun müqabilində, bütün dünya qadınları özünü bədbəxt hiss etməklə yanaşı, depresiyadadır.  Bəzən məsələləri təhlil edərkən bütün proseslərin nə qədər bir biri ilə sıx bağlı oldğunun fərqinə varırsan.

Demək kiçi ailə sistemi yalnız iqtisadi amillə bağlı deyil, o həm də, kənardan idarə edilən bir amildir. Kim edir bunu? Dünya əhalisinin azalması üzrə plan quran strateqlər ya…

Bu starteqlər yalnız insan sayının azalamsına xidmət etmir. O eyni zamanda insanın insana biganəliyi və düşmənçiyini də kfiayət qədər formalaşdıra bilir. Baxmayaraq ki, insan haqlarına dair sənədlərdə başqa ali hisslərdən danışılır. Elə son dörvlərdə qlobbalşamnın da dünyayay xeyr gətricəyi vədləri verilməsinə baxmayaraq, bu siyaəstin arxasında iqtisadi amillər çərçivəsində “al və sat” dayndığı açıq aşkar görünür.  Kimliyindən asılı olmayraq ala və sata bilirsənsə demək sən bu dünyanın adamısan.

Odur ki, boyük ailə modelinin arxasında dayanan sevgi, dəstək, inam, bərabər bölüşmə, stimul, ailə üzvlərinin uğuruna görə birgə sevinc, qarşılıqlı ünsiyyət, insanpərvərlik kimi keyfiyyətləri hələ ki maddiyata dəyişirik.

Hələ ki,  kiçik ailə modelinin acılarını cəkirik, tənhalıq, depresiya, ünsyyət üçün sosial şəbəkələrə hücum, bölüşmək üçün yalançı üzünü görmədiyimiz dostlar, inamsızlıq,  etbarsızlıq, intihar.

Nənələr və babalar nəvlərinə həyatın cətin anlarında əldə etdikəri müdrik  təcrübədən irəli gələn məsləhətlərini verəcəklər. Analar atalar övladlarına hər iki ailə başçsının daha çox vacib olmasının məsuliyyətini anlaycaqlar.

Əminəm ki, bütün bunların sonu olacaq. İnsanlar böyük ailə modelinin onların xilası olduğunu anlayacaqlar.

Ailə üzvləri yalnız birlikdə olduqda bütün çətinlikləri asanlıqla aradan qaldırmağı dərk edəcəklər. Böyük ailə ilə sabaha ümidlə çıxacaqlar.

Facebook
Facebook
Google+
Google+
http://tamizdunya.com/m%C9%99nim-ail%C9%99m-m%C9%99nim-qalamdir">
Twitter

Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir. Gərəkli sahələr * ilə işarələnmişdir