Atın izi itin izinə qarışmaz

Xanlar xanı Bayındır xan ildə bir dəfə şadlıq edib,
oğuz bəylərini qonaq edərdi. Yenə şadlıq məclisi qurub, atdan
ayğır, dəvədən buğra, qoyundan qoç qırdırmışdı. Bir yerdə ağ otaq, bir
yerdə qırmızı otaq, bir yerdə qara otaq qurdurmuşdu. “Kimin oğlu-qızı
yoxdursa, qara otaqda oturdun, altına qara keçə döşəyin, önünə qara qoyun ətinin qovurmasından
gətirin. Yeyir-yesin, yemirsə–dursun getsin”
demişdi. “Oğluolanı ağ otağa, qızı olanı qırmızı otağa yerləşdirin. Oğlu-qızı
olmayanı Allah qarğıyıb, biz də
qarğayarıq; qoy bilsin” demişdi.( Kitabi-Dədə Qorqud (Dirsə xan oğlu Buğac boyu)

Yəqin ki, hamımız
xatırladıq. Hətta dastanı oxumayıb, filmə baxanlar belə bu səhnəni xatırlamamış
olmaz. Bəziləri bu səhnəyə baxarkən adi qəbul etmiş, bəziləri isə, dogrudanmı
biz bu qədər ayrı-seçkilik yaradan ənənəyə mailikik deyə düşünmüşdü. Birinin
digəri üzərində üstünlüyünü açıq şəkildə göstərmək, yaxud birini digərinin
yanında bu qədər aşıglamaq kimi ənənələr bizim idi?. Təbii ki, dövr və zaman dəyişmiş,
tələblər və qaydalar da eyni deyil. Lakin şüurumuzun alt qatında zaman-zaman  birini digərindən üstələyən sterotiplər hələ
də var  və özünü göstərməkdədir.

Əslində yazımın məzmunu
təmamilə başqa mövzudur. Baxmayaraq ki, mövzuya girişi  XI-XII əsrlərə
aid şifahi ədəbiyyatımızdan misal gətirərək başladım. Giriş etməyim isə təbii
ki, səbəbsiz deyil. Çünki mövzunun məğzi 
yardım, ayrı-seçkilik və dəstək olacaq.

XXI
əsrin ən aktual mövzusu bərabərlik və insan haqlarıdır. Kifayət qədər mübahisə
doguran insan haqları mövzusu, cəmiyyətin daima dəyişən şəraitindən asılı
olaraq insan haqlarının təbii və sosial yaranışında inkişaf anlamına gəlir.
İnsan haqlarının əsas fəlsəfəsi, insan və dövlət arasında qarışılıqlı, yəni
şəxsi, siyasi, iqtisadi, sosial, mədəni azadlığı ehtiva edir. Lakin, buna
baxmayaraq bəzən azadlığın azlığı məsələsi də aşkarlanır. Azər Rəşidoğlunun
“Avtoritar meydanda liberal utopiyası” yazısında insan azadlığının azlığı ilə
bağlı maraqlı fikirlərə rast gəldim. O deyir: “İrqindən, sosial vəziyyətindən,
cinsindən asılı olmayaraq insanlar daim azadlığa can atır. Fəhlə əmək haqqı və
istirahət hüququnun genişlənməsi, sahibkar azad bazar hüququnun təmin olunması,
qadınlar gender bərabərliyinin qorunması, dindarlar isə vicdan azadlığına nail
olmaq uğrunda mübarizə aparır. Bütün bu mübarizələr insan haqlarının qorunması
çərçivəsində gedir. İnkişaf etmiş ölkələrdə hətta heyvanların hüquqları belə
qorunur. Liberalizm bəxş etdiyi dəyərlər məhz bu amilləri nəzərdə tutur”.

Bu fikirlərdə
istinad ediləsi bir məqam var. Yəni, liberalizm həm də yardımsevərlik deməkdir.
Əgər heyvanların belə hüquqlarının qorunması kimi incə, duygusal hiss müdafiə
predmetinə çevrilibsə, demək liberalizm təkcə hiss deyil. O həm də davranış və
düşüncə  normasıdır.

Bir az yüksək
ideyalardan ayrılıb geri dönək. Əslində hazırda dünya ölkələrinin 90 faizində
kimi danışdırsan insan haqlarına hörmətlə yanaşdığını deyəcək. Elə biz özümüz
də… Demək və əməl etmək ayrı-ayrı anlamlardı. Baxmayaraq ki, bəzən fikrin
ifadəsini əməlin balanğıcı hesab edənlər də olur. Biz hər yerdə TV-də, iclasda,
küçədə, dərsdə hətta artıq evdə də insan haqlarına hörmət hissindən danışırıq,
fikirimizi ifadə edirik.  Əməl edirikmi?

TV-də qadın
hüquqlarından danışan qadınların öz həmcinsinə qarşı etdiyi ədalətsizliklə,
danışdıqalrı arasınada əlaqə varmı? Yaxud, yüksək tribunada ailə münasibətində
qadına hörmətdən danışan vəzifəli bir kişinin, evdə həyat yoldaşını təpyin
altına salması arasında uyğunluq haradadır? Gəldim əsas mətləbə…

Bu gün ölkədə
genderşünaslıq mövzusuna maraq kifayət qədər artıb. Qadın hüquq və
azadlıqlarına dair konfranslar, dəyirmi masalar, işçi qrupların görüşləri və
dövlət proqramlarında gender aspektinə dair tələblər gündəmdədir. Gender
əslində çox geniş və çoxtərəfli mövzudur. Bir elm olaraq onu bütünlüklə əhatə
edərək tətbiq etmək elə də asan məsələ deyil. Mütəxəssis olaraq mənim yalnız
onun bir aspekti-gender əsaslı zorakılıq mövzusu ətrafında müzakirə aparmağa
cürətim çatar. Elə yazım da cürətim çatdığı mövzu ilə bağlıdır. Gender əsaslı
zorakılıq deyəndə iki məsələ- məişət zorakılığı və insan alveri problemi
haqqında danışılacaığını mütəxssislər yaxşı bilir.

 “İnsan alveri” anlayışı istismar məqsədi ilə
insanların cəlb edilməsi, daşınması, bir yerdən digərinə aparılması, borc
iltizamlarından istifadə edilməsi, hədələmək, güc tətbiq etmək və ya başqa
fiziki təzyiq üsulları ilə, insanların oğurlanması, qorxudulması, aldadılması,
onların çıxılmaz vəziyyətdə olmalarından istifadə edilməsi, pul vermək və ya
pul almaq yolu ilə bir nəfərin başqa biri üzərində ağalığına nail olması kimi
başa düşülür. (Avropa Şurasının insan alveri elyhinə fəaliyyətə dair
Konvensiyası); Bu anlayışda insan alverinin digər formalırı ilə yanaşı qadın
alveri fomrası da nəzərə alınır və biz daha çox qadınların istsimarına dair
məqama toxunuruq.

“Məişət zorakılığı” anlayışı – ən ağır və gizli sosial
problemlərdən biridir.  Y.İ.İvanova görə,
bu anlayış altında, ailənin bir üzvünün və ya bir necə üzvünün, ailənin digər
üzvü və ya üzvlərinə qarşı tətbiq edilən, 
fiziki, iqtisadi, psixoloji, seksual təsirlərin müxtəlif  qəbul edilməyən və travma ilə nəticələnən
formaları anlaşılır. Və ya “ailədə zorakılıq – ailənin bir üzvünün digər üzvü
üzərində hakimiyyət və nəzarəti əldə etmə və ya saxlanma məqsədi ilə törədilən
konkret hərəkətləridir”(E.Q.Tonkopeyev).

Hər iki problemdə açar sözlərə diqqət edək “güc”, “ağalıq”,
“asılılıq”, ”hədələmək”, “nəzarət” və s. Bu sözlərin hər biri zorakılıq üçün
əsas indikatordur. Hər iki problem cinayət tərkibli olmaqla – şəxsiyyətə qarşı
yönəlikli cinayətdir.  İndi isə ictiami
fikirdə problemə yanaşmaya diqqət edək. “İnsan alveri qurbanları- fahişələrdir”,
“onlar nə üçün getdiklərini yaxşı bilirdi”, “dana göz eləməsə buğa sıçramaz” və
s. kimi yanaşmalar əksər vaxt problemin 
mahiyyətini dəyişir və cinayət qurbanının ittiham olunması ilə
nəticələnir.  Məişət zorakılığı qurbanları
haqqında ictimai rəy isə belədir: “dilsiz ağızsız”,”yazıq”, “aciz”, “biçarə” və
s. Amma nəzərə alaq ki, məişət zorakılığı qurbanları haqqında da sterotiplər dəyişmək
üzrədir. Belə ki, “düz adam olsa ayrılmazdı”, “ölərdi, amma ailəsini atmamalıydı”,
“yəqin yenisini tapıb” və s. Məhz bu cür ifadələrə və cins anlayışına görə hər
iki problem, gender əsaslı zorakılıq hesab edilir. Lakin bütün bu əsaslara
baxmayaraq, bir cinayət qurbanı bağışlanmır, digəri isə yardım və mərhəmətə layiq
görülür.  Yazımın əvvəlində  Dədə Qorquddan misalı boş yerə gətiməmişdim. XI-XII əsrdən
bu yana yardım və mərhəmət hissimizdə heç bir dəyişikliyin baş vermədiyini
diqqətə çatdırmaq istəmişdim. Bu gün, gender əsaslı zorakılıq qurbanları üçün
sığınacaqların təşkili və onalrın cəmiyyətə qayıdışı üçün dəstək proqramları
mövcuddur. Lakin, bir sıra gender mütəxssisləri hələ də, qara çadır və ağ çadır
qurulması ugrunda mübarizə aparır. İnsan alveri qurbanları qara çadıra, məişət
zorakılığı qurbanları isə ağ şadıra yerləşdirilməldir. Əks halda insan alveri
qurbanı olan şəxs, məişət zorakılığı qurbanını əxlaqına çox pis təsir göstərər
deyənləri  də az görməmişik. Onda sual
edirəm, arvadını, qızını, bacısını fahişəliyə göndərənlər, ailə üzvünü
zorlayanlar, az yaşlı uşaqlarla cinsi münasibətdə olan valideynlərin
qurbanlarını hansı çadıra göndərək? Axı onlar da məişət zorakılığı qurbanıdır.
Yoxsa gözümüzü yumub deyəcik ki, bizdə bu problem yoxdur ?!

Əgər biz
cəmiyyətdə bərabərlik və ayrı-ceçkiliyi aradan qaldırmaq, zorakılıqla köklü
mübarizə aparmaq  fikrindəyiksə, o
halda  gender əsaslı zorakılıq
qurbanlarını çadırlara bölməməliyik. Hər kəsə bərabər yanaşmaqla, hər kəsə
hörmət hissini nümayiş etdirməklə, onun cəmiyyətə  yararlı insan kimi qayıdışını təmin edə
bilərik. Bütün növ ayrı-seçkilik özlüyündə yeni problemlər yaradır. Bu gün
reabilitasiya prosessinin effektiv nəticəsinə fikirimizi yönəltməliyik ki,
arzuladığımız qadın obrazını formalaşdıra bilək.

Bir də unutmayaq
ki, atın izi, itin izinə qarşımaz, istər çadırda, istər çadırsız.

Mehriban
Zeynalova..

Facebook
Facebook
Google+
Google+
http://tamizdunya.com/atin-izi-itin-izin%C9%99-qarismaz">
Twitter

Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir. Gərəkli sahələr * ilə işarələnmişdir